Vị trí và địa thế

Hòn Dù là một dãy núi độc lập có diện tích phần lớn nằm ở xã Khánh Trung (nay thuộc xã Trung Khánh Vĩnh), một phần ở các xã Khánh Nam và xã Khánh Thượng (nay thuộc xã Tây Khánh Vĩnh), tỉnh Khánh Hòa.

Hòn Dù là tên ngọn núi cao nhất thuộc dãy núi trên với độ cao: Hòn Dù Đại 1.292m, Hòn Nhọn 1.092m, Hòn Dù Tiểu 1.000m, Hòn Sả 216m và Hòn Mưa 602m so với mực nước biển. Các ngọn núi có nhiều hang động, gộp đá và còn là khu rừng nguyên sinh với nhiều cây cổ thụ lớn.

Trên sườn núi có nhiều dòng suối nhỏ chảy về các thôn A Xây, Suối Lách, Suối Cá, Bắc Sông Giang như suối Ngang, suối Ka Giang, suối Tà Kang, suối Lao. Các con suối trên chảy ra hai con sông lớn của huyện Khánh Vĩnh cũ là sông Giang và sông Cái. Xung quanh Hòn Dù là vùng dân cư, phần lớn là người dân tộc Raglai. Từ đây theo đường rừng có thể liên lạc thuận tiện với các tỉnh phía tây như Lâm Đồng, Đắk Lắk và các vùng trong tỉnh như Khánh Sơn, Ninh Hòa, Diên Khánh cũ.

Những nơi cơ quan, đơn vị của Tỉnh ủy, Huyện ủy đóng quân phần lớn nằm trên dãy núi cao, trong các hang đá hay gộp đá, xung quanh là rừng già nên địch rất khó phát hiện, thuận lợi cho hoạt động du kích, tránh được những cuộc càn quét lớn. Các cơ quan đơn vị chính của tỉnh Khánh Hòa chủ yếu đóng tại sườn Hòn Dù Đại. Khu vực các cơ quan Huyện ủy Khánh Vĩnh cũ đóng từ tháng 11/1954 nằm trên địa bàn tương đối rộng, từ phía bắc chân Hòn Dù, Hòn Sả, Hòn Mưa ra tới bờ sông Giang.

Từ căn cứ bí mật đến phong trào đấu tranh

Tháng 11/1954, cơ quan Ban Cán sự Đảng miền núi trực thuộc Tỉnh ủy Khánh Hòa chuyển về đóng ở Hòn Dù, lập căn cứ trên địa bàn xã Tân Lâm. Trong tháng này, Chi bộ Suối Cá và Hòn Dù được thành lập với 7 đảng viên. Đồng chí Pi Năng Xà A làm Bí thư Chi bộ.

Tháng 12/1954, Tỉnh ủy Khánh Hòa chủ trương tranh thủ thời gian hòa bình giải tán các ổ Goum còn lén lút hoạt động trong núi thuộc huyện Khánh Vĩnh cũ. Trên địa bàn xã có một số bà con còn lẩn trốn ở khu vực Hòn Dù. Ban Cán sự Đảng đã cử đồng chí Bảy Xà A (Pi Năng Xà A) và một tổ du kích xã vào hướng Hòn Lay tìm gặp đồng bào vận động, cảm hóa, đưa họ trở về bản làng. Việc này tác động lớn đến các Goum trên địa bàn huyện, khiến họ lần lượt ra đầu hàng, nhận rõ sai lầm, hứa không theo địch.

Năm 1957, cơ quan Huyện ủy từ Sông Giang dời lên Hòn Dù. Huyện ủy thành lập các Ban Cán sự Đảng hoạt động bí mật ở các xã, buôn làng để lãnh đạo quần chúng đấu tranh. Nhờ vậy, phong trào chống dồn dân xuống vùng thấp hay vào các khu dồn tại chỗ đã diễn ra ở nhiều nơi. Nhân dân ở Hòn Dù, A Xây, Suối Cá, Cà Thiêu cử 24 người đi gặp tên quận trưởng để đấu tranh kéo dài đến 9 ngày.

Từ giữa năm 1957, chính quyền Diệm thi hành chính sách đánh phá phong trào cách mạng hết sức ác liệt. Xác định được khu vực Hòn Dù thuộc xã Khánh Trung là khu vực căn cứ đứng chân của các cơ quan huyện và tỉnh, địch tăng cường đánh phá nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não và hậu cứ của ta. Văn phòng Huyện ủy ở Suối Cá bị địch tập kích, bắt nhiều cán bộ, lấy tài liệu, thu gom lương thực.

Đối với các gia đình có người thoát ly hay ủng hộ cách mạng, chúng ngày đêm rình rập, mua chuộc, hăm dọa buộc kêu gọi người thân ra đầu hàng. Trước tình hình địch khủng bố, bắn bỏ, sát hại cán bộ cách mạng, một số ít cán bộ, đảng viên, quần chúng đã nảy sinh tư tưởng bi quan theo địch. Huyện ủy nhiều lần họp rút kinh nghiệm và chỉ đạo tăng cường việc củng cố, chấn chỉnh chi bộ và đoàn thể, vạch rõ âm mưu của địch đối với đồng bào.

Huyện ủy còn chỉ đạo các đảng viên ở các chi bộ phải quyết tâm bám dân, bảo vệ và giữ bí mật cho các đảng viên cốt cán người dân tộc để họ lãnh đạo và làm nòng cốt cho đồng bào đấu tranh. Quân và dân xã Khánh Trung đã kiên cường góp phần ngăn chặn, đánh bại các đợt càn quét của địch, bảo vệ an toàn khu căn cứ và đường liên lạc của các đầu mối kháng chiến từ Khu ủy và Tỉnh. Đồng bào Hòn Dù, Suối Cá kiên quyết đấu tranh không hợp tác với địch, tích cực nuôi giấu cán bộ, bảo vệ cán bộ cách mạng, bảo vệ cơ quan của huyện, tỉnh đóng trên địa bàn.

Những mốc lịch sử nổi bật

Phá khu tập trung dân, giữ vững căn cứ

Đầu tháng 9/1960, Tỉnh ủy, Huyện ủy chỉ đạo kế hoạch cụ thể phá các khu tập trung dân của địch, kêu gọi đồng bào trở về làng cũ làm ăn. Vào lúc 5 giờ sáng ngày 23/9/1960, 30 du kích xã Khánh Trung tham gia phối hợp cùng Đại đội 548 của huyện, chia làm 5 mũi bất ngờ đồng loạt đột kích vào các điểm tập trung dân ở khu Gia Lê thuộc địa bàn cánh tây của huyện.

Ta dùng loa kêu gọi đồng bào vùng dậy, kêu gọi dân vệ nộp súng trở về với nhân dân. Đồng bào đã nổi dậy phá chòi canh, bốt gác, trụ sở, hàng rào; một số tên ngoan cố trốn chạy bị ta truy bắt. Sau một giờ, ta đã phá tan khu tập trung dân kiểu mẫu ở huyện Khánh Vĩnh, giải phóng 5.000 đồng bào bị kìm kẹp trở về buôn làng sinh sống.

Tháng 12/1960, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Bùi Thanh Vân, Nguyễn Kiên, du kích xã Khánh Trung cùng lực lượng vũ trang huyện tiếp tục phá khu tập trung dân ở Cầu Bà, Sông Cầu, Bến Khế, đưa hơn 1.000 đồng bào trở về buôn làng làm ăn. Cuối tháng 12/1960, toàn bộ huyện Khánh Vĩnh được giải phóng. Quân và dân Khánh Trung tiếp tục xây dựng lực lượng bảo vệ căn cứ trên địa bàn, triển khai bố phòng, bảo vệ nhân dân sản xuất, ổn định cuộc sống. Chính quyền và các đoàn thể được củng cố kịp thời, đi vào hoạt động có hiệu quả.

Năm 1962, cơ quan của Tỉnh ủy Khánh Hòa ở Xóm Cỏ (Khánh Sơn) được chuyển về huyện Vĩnh Khánh, đóng tại A Xây, Hòn Dù. Đồng bào xã Khánh Trung càng ý thức hơn nữa trách nhiệm trong việc bảo vệ cán bộ, bảo vệ căn cứ.

Tháng 2/1964 tại Hòn Dù, Hội nghị Tỉnh ủy đã ra Chỉ thị về công tác xây dựng và phát triển du kích rộng rãi, trang bị thêm một số vũ khí cho du kích; đồng thời, tăng cường điều chỉnh và củng cố các tuyến bố phòng vững chắc để bảo vệ căn cứ miền núi.

Những trận đánh kiên cường

Sau chiến thắng Tết Mậu Thân năm 1968, từ tháng 4/1968, Mỹ - ngụy tăng cường phản kích phong trào, củng cố ngụy quân. Đối với miền núi, chúng tiến hành càn quét dữ dội, liên tục bằng các đợt pháo kích, oanh tạc bằng máy bay vào vùng giáp ranh. Từ ngày 15 đến 25/9/1968, địch tiếp tục tập trung một tiểu đoàn đánh vào khu căn cứ Hòn Dù. Du kích xã Khánh Trung cùng Đại đội 548 của huyện đã chống trả địch quyết liệt, giành thắng lợi, buộc địch phải rút lui. Kết quả, ta tiêu diệt 15 tên, thu hồi một số vũ khí quân dụng.

Tháng 4/1970, Mỹ - ngụy mở cuộc càn lên huyện Vĩnh Khánh cũ kéo dài 25 ngày đêm. Bộ chỉ huy dã chiến của chúng đóng ở Sở Năm Lân, xã Khánh Trung, nay là địa điểm Trường TH&THCS Khánh Trung. Chúng dùng máy bay trực thăng đổ quân xuống các đỉnh núi cao ở Hòn Dù, Hòn Mưa, Hòn Sả thuộc địa bàn Khánh Trung, xây dựng sân bay dã chiến, làm bàn đạp càn quét trên địa bàn xã và huyện.

Huyện ủy đã huy động lực lượng du kích xã Khánh Trung sử dụng hầm chông, bẫy đá, mang, cung, kết hợp súng trường, tiểu liên, thượng liên kiên quyết chiến đấu đánh trả địch. Vào 12 giờ trưa ngày 20/4/1970, nữ đồng chí Pi Năng Thị Hạ, Huyện ủy viên kiêm Bí thư Chi bộ xã Khánh Trung, đã chỉ đạo 20 du kích của xã dùng súng thượng liên, AK dựa vào gộp đá, bất ngờ tập kích địch, chiếm sân bay Hòn Sả, phá hủy 3 máy bay trực thăng, 3 khẩu súng cối 81 và tiêu diệt 42 tên địch.

Trong cùng ngày, lão du kích A Ma Quát cùng tiểu đội du kích thôn Suối Lách đã chiến đấu dũng cảm, đánh lui một trung đội địch, diệt tại chỗ 5 tên. Du kích thôn Suối Cá được vũ trang bằng súng trung liên, bắn rơi một máy bay trực thăng và làm hư hại nặng một trực thăng. Đồng chí Cao Tịnh là du kích xã đã được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt máy bay sau trận này.

Cũng trong đợt chiến đấu này, du kích xã đã phá hủy 3 sân bay dã chiến của địch ở các điểm cao Hòn Dù, Hòn Mưa, Hòn Sả, góp phần đánh bại kế hoạch “Bình định đặc biệt” của Mỹ - ngụy, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Tỉnh ủy và Huyện giao cho quân và dân Khánh Trung.

Tiến tới giải phóng

Tháng 12/1974, Tỉnh ủy Khánh Hòa họp mở rộng tại căn cứ Hòn Dù. Hội nghị chủ trương: “Trong một thời gian nhất định phải nỗ lực đánh bại một bước kế hoạch bình định lấn chiếm của địch, tạo cho được một thế mới, một bước chuyển mới ở thôn xã, tạo nên sự thay đổi về so sánh lực lượng và cục diện chiến trường có lợi cho ta, trên cơ sở đó, tiến lên giành thắng lợi lớn hơn”.

Tháng 3/1975, du kích Khánh Trung cùng với du kích các xã của huyện được huy động xuống đồng bằng phục vụ công cuộc giải phóng của tỉnh. Từ năm 1973 đến tháng 4/1975, quân và dân xã Khánh Trung, nay thuộc xã Trung Khánh Vĩnh, góp phần cùng lực lượng vũ trang huyện Khánh Vĩnh cũ ngăn chặn 35 cuộc càn quét lớn nhỏ trên địa bàn xã, góp phần giữ vững khu hậu cứ của tỉnh và huyện.

Căn cứ cách mạng Hòn Dù không chỉ là niềm tự hào của đồng bào các dân tộc miền núi Khánh Vĩnh mà còn là biểu tượng tinh thần ý chí chiến đấu tuyệt vời của toàn thể đồng bào, chiến sĩ tỉnh Khánh Hòa.

Với ý nghĩa như vậy, ngày 10/10/2008, UBND tỉnh Khánh Hòa xếp hạng Căn cứ cách mạng Hòn Dù là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Ngày nay, toàn thể nhân dân tỉnh Khánh Hòa, đặc biệt là những người từng gắn bó trực tiếp với căn cứ cách mạng trong suốt hai cuộc kháng chiến, đang ra sức giữ gìn và giáo dục thành quả cách mạng đã giành được cho lớp người hôm nay và con cháu mai sau.